ئه ستیره (اجتماعی _ادبی _ تاریخی )

چوارینه کانی خه ییام به کوردی

مامۆستا هه ژار 

بوگۆزه کڕین ده چومه لا ی گۆزه که رێک

سه د گۆزه به من پێکه نی ! هه ر یه ک له به رێک

                         ئێمه ی وه کوخۆت ئه به ی ! سبه ینێ خۆشت

                       وه ک ئێمه ده بی به گۆزه ، لای بێ خه به رێک  

به خوێندنه وه  کراوه  فرچک  گیانم

زانسته مژیم وبۆته   ئاو و نانم

                         حه فتاو دووساڵه بیر ده که م ،ده خوێنم

                         وا تازه ده زانم ‌‌‌‌چله هیچ نازانم!!

 

ئه ستێره هه موی ئه گه ر درشت و وردن

ئاوان و دهڕۆن و دێنه وه و لێک گردن

                              له بڕانه وه  نایه ها تو ‌‌چۆی چوون و بوون

                              تا خوا هه یه هه ر ده مێنێ زان و مردن

رابوێره به سه ر به ر زی به نان و ئاوێک

سه ر  دامه نه وێنه بۆهه موناپیاوێک

                          له م ژینه که هه رده مێکه دێت  وده ڕوا

                          مه ر دایه تی مه فرۆشه له پێناوتاوێک

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هشتم اردیبهشت 1390ساعت 8:54  توسط ئه ستیره   | 

وه هاره ن سه وزه ن ،ئاوه ن ، سه ر کاوه ن

هاژه ی وه فراوان ، شاخه ی شه تاوه ن

ساقی یه ن باده ن ، نه سیمه ن ، باده ن

بولبول جه ده وره ی گولان ئازاده ن

                                  مه وله وی تاوه گوزی

هاتنی وه رزی به هار له هه مو لاییک پیروز بیت

+ نوشته شده در  دوشنبه یکم فروردین 1390ساعت 12:16  توسط ئه ستیره   | 

 قسمت اول

•                      تاریخچه شهرستان سنندج

•                      مراكز دیدنی‌

•                                   مسجد جامع سنندج

•                                   مجموعه پارك تفریحی آبیدر

•                                   بازار سنندج

•                                   خانه كرد (عمارت آصف)

•                                   موزه سنندج

•                                   عمارت خسرو آباد

•                                   عمارت وكیل

•                                   عمات مشیر دیوان

•                                   حمام خان

•                                   امام زاده هاجر خاتون

•                                   امام زاده پیر عمر

•                                   امام زاده پیر محمد

•                                   قرآن نگل

•                                   مراسم عرفانی

•                                   صنایع دستی

•                                   دریاچه سد قشلاق

•                                   قلل مرتفع

تاریخچه شهرستان سنندج 

به استناد گفته مورخین، قلعه سنه دژ (سنندج ) را سلیمان خان اردلان والی كردستان در زمان شاه صفی ـ 1052 هـ .ق )‌آباد ساخت و كلمه غم ها را كه به حساب ابجد 1046 می شود ماده تاریخ آن قرار داد. هیچیك از جغرافی نویسان اسلامی این شهر را به این اسم در آثار خود ذكر نكرده اند در برخی از كتب می خوانیم سنه دژ در سالهای 488 قبل از میلاد مسیح موجودیت و رسمیت داشته است و در آن سالها آرتوباران پسر داریوش هخامنشی استاندار آذر بایجان، طغیان كرده و چون شكست خورد به سنه دژ در كردستان گریخت و در قلعه آن مكان رفته و تحصن كرد سین دژ در زبان پهلوی هخامنشی یكی از اسامی آفتاب بود آریان مورخ معروف راجع به سین دژ می گوید قلعه ای بود واقع در یك دشت محاط از كوه و ایرانیان عقیده داشتند كه آن قلعه را (دا-آه-وه) ساخته استدا آه وه كلمه ای است كه در زبان فارسی امروزی به دیو تبدیل شده است و این بدان معنی بود كه معتقد بودن دیواره های قلعه چنان محكمند كه انگار آنرا بشر نساخته است البته آریان به این روایت خرافی اعتقاد نداشته و اعلام كرده است كه سین دژ بدست ((اشتو ویگو)) پادشاه معروف قوم ماد ساخته شده است كه در ساخت آن از اسیران آشوری استفاده كرده است سینه دژ را سینه كوه و سانان دژ یعنی قله امیران و قلعه عقاب نیز معنی كرده اند بیشتر مورخان نام سنندج را سینه دژ می دانند كه نشان از حصاری محكم بر قلعه ایكه در محل سنه دارد همچنین احتمال دارد كه سنندج از تركیبسنان دچ بوجود آمده باشد كه به معنای دژ سخت چون سنان یا سندان آهنگری است و یا به تعبیر دیگر،سانا دژ یعنی دژ سلاطین دلایل تاریخی روشن می سازد كه هر زمان حكومت مركزی تضعیف شده است با شجاعت و دلاوری بیش از حدی به حفظ حدود و ثغور خود پرداخته و هیچگاه ننگ اسارت را نپذیرفته اند در گذشته بجای شهر فعلی شهری بنام ((سیر)) وجود داشت كه این كلمه در فارسی به معنای ((سی سر)) استمجاور سی سر،محلی بود به نام صد خانیه(صد خانه) كه احتمالاً به مرور زمان این نام به سنه تغییر یافته است سنندج مدت چهار قرن تحت حكومت موروثی خاندان اردلان بود كه نسبت خود را به ساسانیان می رساندند كریم خان زند در سال 1146هـ ق سنندج را ویران كرد و پس از یك دوره هرج و مرج،خسرو خان اردلان در سنندج مستقر شد آقا محمد خان نیز به پاس خدمات وی سنقر را نیز ضمیمه قلمرو او كرداز سال 1214تا 1240 هـ ق امان الله خان پسر خسرو خان در سنندج حكومت كرد كه در این مدت اصلاحات زیادی برای آبادانی و عمران شهر سنندج بعمل آمددر حكومت رضا قلی خان اردلان بین اعضای این خانواده اختلافاتی بوجود آمد و پس از یك سلسله كشمكشها،سرانجام امان الله خان برادر رضا قلی خان به حكومت رسید و در حقیقت این شخص آخرین والی موروثی سنندج بود كه از سال 1265 تا 1284 هـ ق حكومت كرد درسال 1284 هجری قمری دولت مركزی،حاج میرزا معتمد الدوله عموی ناصر الدین شاه را به حكومت كردستان منصوب كرد كه تا سال 1291 هـ ق در آنجا حكمرانی كرد در حال حاضر سنندج مركز استان است و یكی از شهرهای زیبای استان كردستان و غرب كشور محسوب می شود.

سنندج‌ مركز این‌ شهرستان‌ و استان‌ كردستان‌ است‌ كه‌ در فاصله‌ 520 كیلومتری‌ جنوبی‌ غربی‌ تهران‌ در مسیر آسفالته‌ میاندوآب‌ ـ كرمانشاه‌ و زنجان‌ ـ كرمانشاه‌ قرار دارد. به‌ دلیل‌ كوهستانی‌ بودن‌ منطقه‌ كردستان‌، شهر سنندج‌ كه‌ دارای‌ دشت‌، قشلاق‌ و رودخانه‌ است‌، همشه‌ عامل‌ جذب‌ عشایر كوچ‌روی‌ كرد بوده‌ است‌.

این‌ شهرستان‌ دارای‌ شهر دیگری‌ به‌ نام‌ «شویشه‌» است‌ و جمعیت‌ آن‌ طبق‌ برآورد سال‌ 1379، 388138 نفلر بوده‌ است‌.

وجه‌ تسمیه‌ شهر سنندج (سنه‌ یا سنه‌ دژ) كه‌ از شهرهای‌ كهن‌ و مقدس‌ است‌ به‌ آیین‌ مهر و زردشت‌ د این‌ بخش‌ ایران‌ باز می‌گردد. ارتباط‌ این‌ شهر و نواحی‌ مجاور آن‌ با اساطیر پهلوانی‌ آریایی‌ از اهمیت‌ و قدمت‌ این‌ شهر حكایت‌ می‌كند. این‌ شهر در قدیم‌ روی‌ تپه‌ بزرگی‌ در كنار رودخانه‌ قشلاق‌ به‌ نام‌ «پیالكه‌ توش‌ نوذر» قرار داشته‌. قلعه‌ حسن‌آباد كه‌ دژی‌ ساسانی‌ بود، نزدیك‌ این‌ شهر واقع‌ بود و هماره‌ به‌ عنوان‌ پادگانی‌ برای‌ حمایت‌ از این‌ شعر عمل‌ می‌كرد.

شهر كهن‌ «سنه‌دژ» احتمالاً در اثر زلزله‌ و هجوم‌ مغول‌ ویران‌ شد و تا زمان‌ صفوی‌ به‌ صورت‌ دهكده‌ای‌ به‌ حیات‌ خود ادامه‌ داد. مركز حكومتی‌ این‌ شهر پس‌ از ویرانی‌، به‌ قلعه‌ حسن‌آباد منتقل‌ شد. شهر جدید سنندج‌ در دوره‌ صفوی‌ و در روزگار شاه‌صفی‌ در سال‌ 1046 ه . ق‌ توسط‌ «سلیمان‌خان‌ اردلان‌» پایه‌ گذاری‌ شد.

سلیمان‌ خان‌ مركز حكومت‌ را از قلعه‌های‌ حسن‌ آباد و پلنگان‌ به‌ شهر سنه‌ منتقل‌ و اقدام‌ به‌ آباد ساختن‌ آن‌ نمود. وی‌ قلعه‌ حكومتی‌ را با استحكام‌ تمام‌ در بالای‌ تپه‌ای‌ بنا نهاد و عمارات‌، حمام‌، مسجد و بازار را در خارج‌ و اطراف‌ قلعه‌ ساخت‌. او با احداث‌ یك‌ رشته‌ قنات‌ در دشت‌ «سرنووی‌» در فاصله هزار قدیمی‌ شهر كه‌ در سال‌ 1309 ه . ق‌ در اثر توسعه‌ شهر داخل‌ محدوده‌ شهر شده‌ بود آب‌ را به‌ داخل‌ شهر و میان‌ قلعه‌ هدایت‌ كرد.

گسترش‌ شهر مربوط‌ به‌ زمان‌ «امان‌الله‌ خان‌ اردلان‌» است‌. او قلعه‌ حكومتی‌ را توسعه‌ دادو چندین‌ تالار و عمارت‌ در آنجا ساخ‌ و در فاصله‌ سال‌های‌ 30ـ1220 ه . ق‌ با احداث‌ عمارت‌های‌، بازار، كاروان‌سرا و مسجد از جمله‌ مسجد معروف‌ به‌ «دالاحسان‌» در میان‌ شهر به‌ توسعه‌ شهر پرداخت‌. همچنین‌ در سال‌ 1222 ه . ق‌ باغ‌ و عمارت‌ خسروآباد را توسعه‌ بخشید.

گفتنی‌ است‌ سنندج‌ به‌ لحاظ‌ موقعیت‌ جغرافییایی‌ و ف‌7عالیت‌های‌ شهرسازی‌ عصر صفوی‌ و قاجار، از بافت‌ شهری‌ سنتی‌ با ارزشی‌ برخوردار است‌ كه‌ بناهای‌ مسكونی‌ و عام‌المنفعه‌ متعددی‌ مانند حمام‌، مساجد، بازار و تكیه‌ در آن‌ باقی‌ مانده‌ است‌.

بالا

مراكز دیدنی‌ 

بافت‌ قدیمی‌ شهر سنندج‌، مسجد دارالاحسان‌، مسجد دارالامان‌ (مسجد والی‌)، بازار قدیمی‌ و بازار سرتپوله‌، مسجد رشید قلعه‌ بیگی‌، مسجد میرزا فرج‌الله‌، قرآن‌ نگل‌ در مسجد روستای‌ نگل‌، مسجد وزیر، مسجد خورشید لقاخانم‌، مسجد وكیل‌، مسجد و تكیه‌ عبدالله‌ بیگ‌، مسجد ملااحمد قیامتی‌، مسجد آویهنگ‌، كلیسای‌ سنندج‌، امامزاده‌ پیر عمر، امامزاده‌ هاجر خاتون‌ امامزاده‌ طاقه‌ گوره‌، مقبره‌ شرف‌الملك‌، بقعه‌ شیخ‌نجم‌الدین‌، پل‌ قشلاق‌، حمام‌ پاشاخان‌، حمام‌ خان‌، حمام‌ دوخزینه‌، حمام‌ شیشه‌، حمام‌ صلاحی‌، حمام‌ عبدالخالق‌، حمام‌ وكیل‌ الملك‌، عمارت‌ آصف‌ دیوان‌، عمارت‌ و باغ‌ آیت‌الله‌ مردوخ‌، عمارت‌ امجدالاشراف‌، عمارت‌ سرهنگ‌ آزموده‌ اردلان‌، مجموعه‌ عمارت‌ شیخ‌ محمدباقر غیاثی‌، خانه‌ گله‌داری‌، خانه‌ مجتهدی‌، عمارت‌ مشیر دیوان‌، خانه‌ معمارباشی‌، عمارت‌ ملالطف‌الله‌ شیخ‌الاسلام‌، عمارت‌ ملك‌التجار، عمارت‌ وكیل‌ الملك‌، عمارت‌ خسروآباد، ساختمان‌ شهرداری‌، باغ‌ امیریه‌، باغ‌ امانیه‌، آبیدر، موزه‌ سنندج‌ و موزه‌ تاریخ‌ طبیعی‌

بالا

مسجد جامع سنندج 

این مسجد در ضلع شمالی خیابان امام خمینی قرار دارد . بر اساس مدارك موجود زمان احداث این مسجد مربوط به دوره قاجار بوده و به دستور امان الله خان والی كردستان در سال 1228 هجری قمری ساخته شده است . این مسجد دو ایوانی است با یك حیاط مركزی كه در پیرامون آن 12 حجره برای طالب علوم دینی ساخته شده است . مسجد دارای شبستانی بزرگ با 24 ستون است و اطراف شبستان و سر ستون ها با دو سوم كلام الله مجیدمزین شده است . برای تئین دیوارهای مسجد از كاشی های هفت رنگ استفاده شده و در ازاره های آن سنگ مرمر به كار رفته است .

 

بالا

مجموعه پارك تفریحی آبیدر 

این مجموعه در غرب سنندج و در انتهای خیابان ابیدر بر دامنه كوه آبیدر قرار گرفته است . شهر سنندج از فراز این پارك چشم انداز بسیار زیبائی دارد . چندین باغ و چشمه طبیعی در این پارك وجود دارد . یكی از بزرگ ترین باغ های این مجموعه باغ امیریه می باشد كه بزرگ ترین سینمای رو باز (تابستانه) كشور در این باغ جای گرفته است . این مجموعه از قدیم الایام تفریحگاه مردم سنندج بوده و كوه آبیدر دارای محبوبیت خاصی میان مردم است .

 

بالا

بازار سنندج 

این بازار در دو طرف خیابان انقلاب قرار گرفته و در سال 1046 ه. ق همزمان با مركزیت شهر سنندج به عنوان مركز حكومت اردلان ها ساخته شده است . پلان این بازار به صورت مستطیل بزرگی است كه در اثر خیابان كشی دوران حكومت پهلوی به دو بخش تقسیم شده و بخش شمالی آن بازار سنندجی است و بخش جنوبی آن بازار آصف نام گرفته است . با وجود مراكز خرید جدید این بازار همچنان موقعیت و ارزش خود را ا لحاظ تجاری حفظ نموده است .

بالا

خانه كرد (عمارت آصف) 

خانه كرد موزه مردم شناسی مناطق كردنشین و بزرگترین موزه مردم شناسی مربوط به یك قوم در كشور ایران است . این موزه در خیابان امام خمینی (ره) شهر سنندج واقع شده است . این موزه در عمارت آصف دایر گردیده و این عمارت یكی از بزرگترین عمارت های اعیانی شهر سنندج است كه دارای ارزش های ویژه معماری از لحاظ آجر كاری و گچبری واروسی سازی است و حمام آن زیباترین حمام خصوصی در بین حمام های سنندج می باشد . بنای اولیه این عمارت در دوره صفویه بوده و در دوره های قاجار و پهلوی تكمیل شده است .

بالا

موزه سنندج 

این موزه در خیابان امام كوچه حبیبی و در بخش برونی عمارت ملالطف اله شیخ الاسلام قرار دارد و در آن آثار و اشیاء تاریخی كشف شده از استان و سایر نقاط ایرا ن به نمایش گذاشته شده است . اروسی موزه سنندج یكی ا نمونه های بی نظیر هنر اروسی سازی و كار استادكاران سنندجی می باشد . عمارت ملالطف اله از بناهای باقی مانده دورة قاجار است .

 

بالا

عمارت خسرو آباد 

این عمارت در بلوار خسرو آباد (شبلی) قرار دارد . این عمارت در نوع خود بی نظیر و مركز حكومت اردلان به ویژه خسروخان اردلان بوده است . مجموعه عمارت و باغ آن افزون بر دو بخش اصلی یعنی قصر سلطنتی با ورودی ستون دار در بخش غربی و ساختمان شرقی با غلام گردش ها و ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا دارای فضاهای دیگری چون حمام ، اتاق قاپچیان و خدمتكاران است . تزئینات معماری این بنا شامل گچبری ، آجركاری ، اروسی های زیبا و حوض چلیپا شكل داخل عمارت است .

 

بالا

عمارت وكیل 

این مجموعه بزرگ در خیابان كشاورز واقع شده است و شامل سه حیاط با عمارت های مربوطه و یك حمام خصوصی در داخل مجموعه و یك حمام عمومی در خارج آن است . بخش اصلی عمارت وكیل در دوران زندیه ساخته شده و بخش های دیگر متعلق به دوره قاجار است . مجموعه دارای تزئیناتی چون آجركاری های زیبا و اروسی های پركار است و حیاط مركزی دارای سقف شیروانی با طرح كلاه فرنگی است .

بالا

عمات مشیر دیوان 

این عمارت در خیابان شهدا قرار دارد و شامل هفت حیاط با فضاهای مرتبط است و یك حمام خصوصی در داخل مجموعه دارد . هر یك از حیاط ها نیز دارای آبنما می باشند . عمارت توسط میرزا یوسف مشیردیوان در دوره قاجار ساخته شده است و زیباترین ایوان با طرح كلاه فرنگ در سنندج متعلق به این بنا است . در این عمارت نیز اروسی های پركار ، تزئینات آجری ، كاربندی ها و گچبری جهت تزئین استفاده شده است .

بالا

حمام خان 

این حمام در ضلع شمالی بازار قدیم سنندج در خیابان انقلاب واقع شده است . تزئینات داخل حمام و نقوش موجود بر روی دیوار آن در نوع خود بی نظیر و جالب می باشد . حمام در سال 1220 هجری قمری به دستور امان الله خان اردلان ساخته شده و در بین حمام های باقی مانده از گذشته بزرگ ترین و زیباترین حمام شهر است .

بالا

امام زاده هاجر خاتون 

این امام زاده در خیابان صلاح الدین ایوبی در محله قدیمی سرتپوله سنندج واقع است . بر اساس روایات موجود این امام زاده شریفه ، خواهر امام رضا (ع) است كه در سفر آن بزرگوار به خراسان در كردستان رحلت نمود و در این مكان به خاك سپرده شده است . در مجاور این امام زاده مسجد و آرامگاه مشایخ و بزرگان سنندج نیز قرار دارد .

بالا

امام زاده پیر عمر 

این امام زاده در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی واقع شده و تاریخ ساخت آن سال 1046 ه.ق می باشد . امام زاده پیر عمر را پسر بلافصل حضرت علی (ع) می دانند . بنای آرامگاه شامل تزئینات آجری گچبری و اروسی های زیبا است . قسمت های عمده ای از بنا به علت فرسودگی در سال های 1372 تا 74 ه.ش بازسازی شده است .

بالا

امام زاده پیر محمد 

این بقعه در میدان نبوت سنندج در بالای تپه ای كه قبرستان قدیمی شهر واقع شده است قرار دارد . این بنا محل دفن امام زاده محمد بن یحیی مشهور به پیر محمد است .

بالا

قرآن نگل 

در 65 كیلومتری غرب سنندج در مسیر جاده سنندج – مریوان ، در داخل مسجد روستای نگل قرآنی خطی از دوران گذشته وجود دارد كه بنا بر اعتقادات مردم یكی از چهار قرآن خطی است كه در زمان خلفه سوم به رشته تحریر در امده و به چهار اقلیم دنیا فرستاده شده است . خط قرآن كوفی و دارای نقطه و اعراب و در قسمتی از شماره آیات طلاكاری شده و مزین به نقوش گیاهی می باشد . این قرآن در بین مردم جایگاه والایی دارد و همه روزه عده كثیری از نقاط دور دست برای زیارت قرآن به این روستا می آیند .

بالا

مراسم عرفانی 

از دیگر جاذبه های شهر سنندج مراسم عرفانی دراویش می باشد كه به صورت هفتگی در برخی تكایای آن اجرا می گردد و گردشگران بسیاری از این مراسم دیدن می نمایند .
در استان كردستان دو فرقه عمده تصوف وجود دارد :

  • طریقه قادریه: پیروان این طریقه مریدان شیخ عبدالقادر گیلانی هستند كه درك حقیقت و وصول به حق را در قیل و قال می دانند و در حالت سماع دف زنان به عالم جذبه می روند و هر بیننده ای ر شیدای خود می كنند .
  • طریقه نقشبندی: موسس این طریقت خواجه بزرگ مولانا بهاءالدین محمد نقشبند بخارایی است و پیروان او وصول به حق را در تفكر و سكوت می دانند .

بالا

صنایع دستی 

صنایع دستی ه از جاذبه های مهم سنندج است و انواع قالی و قالیچه ، گلیم ، تخته نرد و شطرنج سنندج شهرت و اعتبار جهانی دارد .

بالا

دریاچه سد قشلاق 

در فاصله 20كیلومتری شمال سنندج در مسیر جاده سقز بر روی رودخانه قشلاق سد مخزنی قشلاق احداث شده است . دریاچه پشت این سد 11 كیلومتر طول دارد و وسعتی معادل 934 هكتار را در بر می گیرد . این دریاچه محل مناسبی برای ورزش های آبی می باشد و جزو جاذبه های طبیعی سنندج به شمار می رود .

بالا

قلل مرتفع 

به علت كوهستانی بودن منطقه و امنیت حاكم بر آنها هر ساله تعداد بسیاری از كوهنوردان به قلل مشهور و مرتفع سنندج صعود می نمایند .
مهم ترین قلل این شهرستان عبارتند از : آبیدر سلطان سراج الدین ، آوالان در جنوب سنندج شاه نشین در ژاوه رود ، كوه كوچك در جنوب غربی و كوه چرخ لان در جنوب غربی سنندج .

http://www.sanandaj.gov.ir


محله ی گیوه کشان- نام محلی ناودومه کان

در زبان کردی سندجی واژه ی( DOM ) دوم به دو طایفه گفته می شود . یکی نوازندگان و عمله طرب و سازندگان ابزار موسیقی

دومی گیوه و کلاش بافان که هر دو یعنی گیوه و کلاش از پاپوشهای بسیار قدیمی کردان بوده  که تفاوت گیوه در این است که زیره ی کلاش از پارچه های کتانی که آنرا نم زده و با مشته یا چرم کوب که در زبان کردی سندج این وسیله را چه رمه کو( CHARMAKO ) یا مشته (MASHTA ) می گویند و وسیله ای آهنی است که قالب مشت است و با آن چرم و زیره کتانی کلاش را که در قطعه های باریک بریده و تاکرده و در کنار هم قرار می دهند و پیش از اینکه به صورت کتابی در کنار هم قرار بدهند و از داخل آنها رشته های چرمی ویژه به نام تیره (TIRA) بگذرانند قطعات پارچه را با همان چرمه کو و بر روی سکوی چوبی که جلو دست دارند می کوبند که کاملا فشرده شود و رویه آنرا به وسیله ی نوعی رشته که به فریت (FRIT) نامزد است می بافند و دور تادور زیره ی کلاش را به وسیله ی تکه فلی آهنی که یک سر آن را کاملا با سنگ که آنرا هه سان (HASAN) می گویند روغن زده و تیز می کنند و در اندازه های مورد نظر می برند و نخ کلفتی را ( که از بوی بز می باشد ) دور تا دور از داخل زیره گذرانده و رویه را به آن می چسبانند و می بافند. کلاش و گیوه پاپوشهای خوبی هستند که بیشتر در فصلهای گرم سال کاربری دارد

این محله از دور میدان انقلاب رو به غرب خیابان امام خمینی در کوچه ی پشت دخانیات فعلی و کوچه ی مسجد دودروازه ملا جلال شروع می شود.

این محله پیش از مرکزیت سندج هم وجود داشته است که محل سکونت عمله طرب و گیوه باغها بوده . بعدها به خاطر اینکه محله ای نزدیک به قله ی حکومتی بوده و افراد نامدار که در در بار والی مشغول به کار بودند در همان محله شروع به عمارت سازی کردند و کم کم این محله دارا ی وجهه و آبرویی شد و صاحبان املاک و ثروتمندان بازاری بعدها به خاطر همسایه بودن با آن افراد عمارتی برای خود ساختند از جمله ای عمارات یکی خانه ی حاجی ملک بود که شخص ثروتمندی بود که اصلا کردستانس نبود و دارای مذهب تشیع بود اما به خاطر ماندگار شدن در طول ده ها سال فرزندان و نوه های آنان سنی مذهب شدند.

از خانه ی حاج ملک به پایین ساختمان بسیار زیبایی با دو حیاط و اطاقها و تالار بسیار گسترده  و حیاط های زیبایی بود که نخستین دبیرستان به نام هدایت درآنجا ساخته شد. که بعدها به دستور وزارت فرهنگ آن زمان دستور نوسازی آن عمارت د دو طبقه شامل کلاسهای بسار صادر شد. که در حال حاضر به دبیرستان جماران موسوم است .از آنجا به پایین بر سر سه راه کوچه مشیر دیوان عمارت بسیار باشکوهی بود که صاحب آن شیرینی پزی بود که به آقای قناد مشهور بود که تا همین اواخر آنجا پا بر جا بود.

از سر سه راهی به سوی کوچه جنوبی در ضلع شمالی خانه های مصباح( فرزند مصباح الدیوان ادب شاعر نامدار کرد که اصلا سقزی بود اما فرزندش در سندج اقامت گزید ) قرار دارد که حیاط بزرگی با حوض سنگی داشت که آب حیاط و حوض های تمام ساختمانهای این محله از آب جاری حیاط به نام < ته ویله> تامین می شد و توسط میراب نامدار آن جا به نام < کافلامه رز> ( همان فرامرز در زبان فارسی) آبها تقسیم می شد.

در قسمت جنوبی سه راه کوچه معرفت عمارت بزرگی با دروازه قدیمی بود که دارای حیاط بزرگ بود که دور تادور آن را اطاقهای برزگی در بر گرفته بود که به نام خانه های دانایی شهرت داشتند. این بخش نیز جز محله ی ناودومه کان یا گیوه کشان محسوب می شود . پایین تر از این خانه قلعه ای وجود دارد که در غرب آن ستاد ارتش وجود داشت که عراده توپ قدیمی با چرخهای آن بر روی پایه های سیمانی قرار داده بودند.مردم قدیمی سندج هنوز آنجا را < ده رمال حکومه تی > می نامند. از آنجا به پایین به رود خانه ای می رسیم که حد فاصل محله ی قطارچیان و مابقی شهر بود که توسط دو پل رومی بزرگ بکی در شرق و دیگری در غرب با هم در ارتباط بودند که پل شرقی را پل ملا ویسی  مینامیدند ( به خاطر نزدیک بودن به مسجد ملا ویسی) و پل غربی را پل امین السلام می نامیدند ( به خاطر نزدیکی به خانه ی ملا عباس امین السلام ) . این پلها بسیار زیبا بودند که به هنگام الگو سازی شهر سندج به زیر خاک رفتند که در حال حاضر بر روی پلها خیابانی به نام کردستان ساخته شده است.

از پل امین السلطان  که به سوی رودخانه می رسیم کوچه ی مهم ( به ردوکانه کان ) خودنمایی می کند . این کوچه راسته  ی بازاری است که در آنجا مغازه های بقالی ، عطاری، خرازی، نانوایی، قهوه خانه و حمام و... وجود داشت .

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و پنجم اسفند 1389ساعت 12:54  توسط ئه ستیره   | 

کردستان من

ای دلاور خیز خاک پاک کردستان من                           چشمه زاینده چشم روشن من

کوه کوه و سنگ سنگ و چشمه چشمه رود رود               از یکایک بشنو پژواک کردستان من

نیستم از تو جدا و نیستی از من جدا                                می کی ام ؟ از آن تو تو کیستی ؟ از آن من

من گرامی خاک کردستانم و نبود به دهر                         نقطه ای همپایه من خطه ای هم شان من

در سنندج مهد علم و مامن عرفان نگر                            نا ببینی آفتاب عشق نورافشان من

سقز و سردشت و اورامان و مریوان و بانه بین               یا مهاباد عزیز آن شهره دوران من

زادگاه پاک من ای خطه کردستان من                            در امان دارد تو را از هر بلا یزدان من

سر به پایت می سپارم جان به راهت میدهم                    نیست غیر از جان و سر در راه تو امکان من

دیدم آمریکا و اروپا و آسیا اما ندید                              چشم من جایی مصفاتر ز کردستان من

گرچه مینازد به من ایران به شعر پارسی                      شعر کردستان بود دیباچه دیوان من

                                                                           گلچینی از  استاد گلشن کردستانی

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و پنجم اسفند 1389ساعت 11:56  توسط ئه ستیره   | 

(مافی نیشتمان)

 

نیشتمان وه ی خاک و خۆڵی تۆ کڵه ی چاوانمه             نیشتمان ئاوی به ڕێزت هێزی رۆح و گیانمه

نیشتمان ئه ی به ر به یانت رۆشنی ئیمانمه                 نیشتمان ئێواره کانت  خه ڵوه تی عیرفانمه

                               

                                  نیشتمان قوربانی کوێستانت دڵی پڕ ده ردی من

                                 نیشتمان حه یرانی گه رمێنت هه ناسه ی سه ردی من

 

نیشتمان سه رمه شقی به رزی هیممه ته کۆمار تۆ               مه رکه زی زانستی و عیرفانه لادێ ئ شار ی تۆ   

نیشتمان باغاتی فیرده وسه هه مو گوڵزاری تۆ                      عیززه ت و فه خره هه مو نه خشی ده رو دیواری تۆ

                              

                                 نیشتمان ئه ی شاخ و داخانت ئومێدی دڵ هه مو

                                نیشتمان ده شت و بیابانت   به هه شتی ئاره زو

 

نیشتمان شه رته که تۆزی رێت به ئه م دنیا نه ده م                 شه رته تا ماوم له شه رتی گیان فیدایی لا نه ده م

 نیشتمان شه رته له عه شقی پاکی تۆ سه ر با نه ده م          شه رته قه ت گوێ بۆ ره قیب و وه سوه سه ی ئه عدا  نه ده م  

 

                                نیشتمان ئه ی فێنیکی قه لبم  شنه ی کوێستانه که ت

                                نیشتمان ئه ی ئاوی ژینم  خاکی کوردستا نه که ت

 

نیشتمان ئیحسانی تۆیه خوێنی باو باپیری من                    هێزی شان و نوری دیده و قودره تی ته دبیری من

نیشتمان گه ر خوێنی من پاکه و حه راڵه شیری من            هه ر له سه ر رێ خۆشه ویستی تۆیه بڕواو بیری من

 

                              نیشتمان دایم له سه ر ئاواتی به رزی ناوی تۆم

                              خاترت جه م بێ به ڵا گه ردانی خاک و ئاوی تۆم

 

لاوی کورد ئه ر پاکه شیرت هه سته وه ک شێر ژیان                راکه مه یدان بۆ به جێ هێنانی مافی نیشتمان

رۆڵه که ی سوڵتان ‹‹صلا ح الدین›› نه خۆی گۆڵی که سان      روکنی ئیمان خۆشه ویستی نیشتمانه بێ گومان

                           

                            لاوی کوردم خۆت نه که یته داری ده ستی دوژمنت

                            دژمنت نه ت باته مه یدان بۆ برای خۆ کوشتنت

 

کورده قه ت نه نوی به لایه ی دژمنی عه ییاره وه                 شیری دژمن تێکه ڵه حه تمه ن به ژاری ماره وه

رة ن نه که ی داوێنی ناموست به له ککه ی عاره وه            نیشتمان دایکته  نه ی ده ی به ده س ئه غیاره وه

 

                            ره نجی باو با پیری تۆ ئه م نیشتمانه ی دا به تۆ

                            کورده وریابی نه که ی باپیره کانت ره نجه ڕۆ  

+ نوشته شده در  سه شنبه سوم اسفند 1389ساعت 13:38  توسط ئه ستیره   | 

      هه ڵۆ               ‹‹سواره ئیلخانی زاده ››           

پایزه ، دار و ده وه ن بێ به رگه

دڵ په شۆکاوی خه یاڵی مه رگه

هه رگه ڵایێ که له دارێ ده وه رێ

نوسراوێکه به ناخۆش خه وه رێ

تاو ، هه ناوی نییه ، وامات و په شێو

له شی زاماری ، ئه کێشیته نشێو

رۆژ په ڕه ، سارده ، کزه ی بای زریان

کاته  بۆ ژینی له ده س چو ، گریان

دڵی پڕ بو له په ژاره و له دڵۆ

ژینی خۆی هاته وه  بیر پیره هه لۆ

به قسه خوشه،مه ترسی مردن

تاڵه ئه وهه ستی به مردن کردن

کاتی کۆچ کردنه، وه ختی سه فه ره

داخه که م سه ختی  نه مانم له به ره

هه ر بینا هات ئه جه ل و من مردم

با ، له شیوێ، په ڕ و باڵی بردم

تۆ بڵێی ، ئه و خه وه هه ستانی بێ ؟

یا  نه ، ئه و قافڵه ، وه ستانی بێ ؟

تۆبڵیێ ، پاشی نه مان ژینێ بێ؟

بۆ له شی سارده وه بو ، تینێ بێ؟

مه رگه دێ و دوا به هه موو شت دێنێ

هه موو ئاواتێ ، له دڵ ده ستێنێ

شاره زای ، رێگه ی مردن کێیه ؟

چیه ئه و مه نزڵه ، کوێنه ی جێیه ؟

هه ر بڕوم ، نابه له دوبێ سه ر و شوێن

دیارنییه ، خێلی هه ڵۆیان له کوێن؟

پاشه رۆکێکێ بکه م ، له و باخه

نابمه رێبواری گه لێ هات و نه هات

چاره که م ، به ڵکو ئه و واهات و نه هات

خۆی به خۆی گوت که : ده چم بۆ لای قه ل

که یخوای پیرو به بیری گه ل و مه ل

هه ڵفڕی ، راوکه ری زاڵی که ژ و کێو

له چیای به رزه وه ، رووی کرده نشێو

که وته ده شته له ترسا ته ق و ره و

ده ڕ په ڕی کور کوڕ و کڕمایه وه که و

هاته لای قه ل به کزی و بێوازی

قه ل وتی : مامه ههلۆ ناسازی!!

وتی : قاڵاوه  ره شه ی پسۆڕم

پیرم و  پێیه  له  لێوی   گۆڕم

باخی ژینم به خه زان ژاکاوه

کاتی مه رگه و ئه جه لیش ناکاوه

هێزی ئه ژنووم نییه ، باڵ بێ هێزه

هه موو گیاندارێ ، ژیان پارێزه

پێم بڵێ ، چۆنه که تۆ هه رلاوی

گه رچی زۆر پیری به لاوی  ماوی   

قه ل گوتی: باشه ، که گوێ رادێری

په ندی من پاکی به دڵ بسپێری

ئه و ده مه ی ، بابی به هه شتی من مرد

دور له تۆ ، ده رد و به ڵای ئێوه ی برد

پێی وتم : رۆڵه ! هه وای زارو نه زار

هه یه تی ده رد و نه خۆشی ، به هه زار

تا وزه ی بیر و خه یاڵ سه رده که وێ

که له گۆڕ که وتی ، وه ها  وه ر ده که وێ

دیق و زه ردویی و  ئاهو  و وه رهه م

به کزه ی بای  به قه وه ت ، دێن به رهه م

گوشتی که و هاڵاوێ ، ده هونێته هه ناو

په ین و پاڵێ که  له  باڵی  دێ یه

 منزڵی نۆکه ری خۆتی لێ یه

که ره تۆپیوۆ  ، که لاکی گو ێلکه

پێکه وه چێنه بکه ین له و په ینه

بۆی سه نێر ، مه ڵهه می بیر و زه ینه

وره به وه ، چه نده به مانا قووڵه !

مه سه له و گوفتی قه لی ماقووڵه !

بیکه سه رمه شقی ژیان ئه و ئیشه

هه ر له سه رداری نوێ دانیشه

هاته وه بیری هه ڵۆ ، رابوردوی

پاکی بووژانده وه یادی مردووی

گوڵ کرا ، رایه خ و پایه ندازم !

چه نده ئاژوا له شی کێو ئاوازم !

چه ند روانیمه زه وی له و بانه

کێو و ده شت له و سه رده مه وه چه ند جوانه

 چه ند چکۆله ن په له وه ر له و به رز ه

ئاخ که چه ن ، خوێڕی گره ئه م عه رزه 

چه نده راوی که و وکه و باڕم کرد

دوژمنی  تاقمی    شمقارم کرد

کوڵکه زێرێنه وه کو تاقی زه فه ر

ئاسمان بۆ منی به ست کاتی سه فه ر!!

حه وته وانان بو میداڵی شه ڕی من !

چه نده شۆراوه به خوێن شاپه ڕی من ؟!

ئێسته وا من ، ره به ن و داماوم

من هه ڵۆ ! چاو له ده می قاڵاوم!!

سا که ئه و کاره ، وه ها ساکاره

مه رگه میوانی گه دا و خوونکاره

هه وری ئاسمان بێ خه ڵاتم با شه

یا له شم خاشه بکێشن واشه

گوتی : وا ژینی درێژ پێشکه ش خۆت !

گۆشتی مرداره وه  بوو، هه ر به شی خۆت !

ژێنی کورت و  به هه ڵۆیی   مردن

نه ک په ن بۆ قه لی ڕو ڕه ش بردن

لای هه ڵۆی به رزه فڕی به رزه مژی

چۆن بژی شه رته،نه وه ک چه نده بژی

+ نوشته شده در  یکشنبه یکم اسفند 1389ساعت 12:25  توسط ئه ستیره   | 

به شی دوایی: یه ک له په نای خاڵ و سیفری بێ بڕانه وه

یه کێ هه بو

یه کێ  نه بو

جگه له خوا هیچ که س  نه بو

هیچ هه ر نه بو

دنیا له نه بو هاته دی ، هه وای به رز، زه وی نه وی

رۆژ و ئه ستێره ی بێ ژمار

به ره ی گیاندار و گیا و دار

 نه دیار و به رچاو هه رچی بون

بێ وچان و پشون، ده بزون

به ره و کوی ؟

به ره و مردن و ژیانه وه

رۆژ و شه و تاریک و رۆنی

گه ش و سیس ، بون . نه بونی

به رزایی ، نزمی ، که م و زۆر

که و تونه خول له ده وری خۆر

        ***********

یه کێ هه بو

یه کێ نه بو

جگه له خوا هیچ که س نه بو

هیچ هه ر نه بو

که مییه ی جیهان له نگه ری گرت

خانو چکه ی ژیان سه ری گرت

زه وی ، عاسمان ، توێ له سه ر توێ

پانایی له کوێ هه تا کوێ

بێ گیان و گیاندار گچکه و زل

زه مه ند و مێرگ و پنچ و قل

وردیله و درشته و ناوهند

روبارو ده ریا ی خوڕ و مه ند

کورت و درێژ و په ل و قوڵ

بێ وچان که تنه جم و جوڵ

هیچی وچان نا دا تاوێک                 خول ده خون به ره و هه تاوێک

                         

                            ************

تۆ بڕوانه

هه موشتێ ئه م جیهانه                   ئه گه ر سڕه ، ئه گه ر جره

ئه گه ر  واڵا ، ئه گه رپڕه ؟ گشتی خڕه

مانگ و خۆر ، زه وی ، ئه ستێره

هه زار هێنده ێ تر بژمێره

ئا تۆم ، گلوی خوێن ، تۆم و به ر

بژمێره له هه ژمار به ده ر

گه ر به په له ن ، گه ر له سه ر خۆن

جه غزا و جه غزدێن و ده ڕۆن

خاک و ئاو به شار و دێوه

ئه گه ر ده شته ، ئه گه ر کێوه

ئه گه ر گیا ، ئه گه ر گیانداره

شه و رۆژ سبه و ئێواره

هه مو ده م و کات و ساتێک

هه مو چاخێک ، هه مو کاتێک

به ساڵ ، به مانگ به رۆ به شه و

جه غزا و جه غز  که و تونه ڕه و

رو به هه تاوی خۆرێکن                    گشتیان له خولدان جۆرێکن

 

                          ************

 

  یه کێ هه بو

یه کێ نه بو

جگه له خوا هیچ که س نه بو

هیچ هه ر نه بو

بڵند هه بو، نه وی هه بو

عاسمان هه بو ، زه وی هه بو

ئه ستێره ی زۆر و مانگ و خۆر            هه زاری نادیار و په یدا

له به ر تاڵایی بێ په ی دا

کۆمایه کیان پێک هێناوه

لای ئێمه مه نزومه ی ناوه

مه نزومه ی تریش زۆر زۆرن

کۆمه ڵگای ئه ستێره و خۆرن

چه ندن ؟ هه زار ؟ نه خێر ، ملیار ؟

زۆرترن ، ناهێنه هه ژمار

فه زا زۆریان و بڵاوه

ئافه ریده ش بێ حه ساوه

هه ردی مه یک له و کۆمه یه

تنۆکه یه ک له و گۆمه یه

 

          ************

ئه گه ر تۆ به ژماره فێری

ئه  ته وێ خوا کرد بژمێری ؟

قاقه زێکی درێژ راخه

به ئیشتیا شانی لێ داخه

یه ک بنوسه ، بیکه به ده

بیکه به سه د ، وچان مه ده

بیکه به هه زار به میلیلر

خاڵ دانێ به هه زار هه زار

قاقه ز برا هی تر بێنه

به خاڵانی بنه خشێنه

هه ڵچورا ئه م مه  ره که وه

تا ده توانی خاڵ دانێ ، خاڵ

مه پسێنه وه به مانگ به ساڵ

تۆ ماندو بوی بیده به من

هه زار  ها وکاریش  هه ر که من 

بێ وچان خۆت و هه زاران

به شه و گاران

هه مو ده م ، هه موکاتی ساڵ

له په نا یه ک خاڵ ریز که ن خاڵ

خه و دایگرتی ؟ یان نانت خوارد؟

له خاڵ ریز کردن خوتت بوارد؟

با کوڕه که ت ، با نه وه که ت

بچن له شوێن کرده وه که ت

خۆت و هاوکارانی پیرت

ها و سه فه ری زه مین گیرت

بۆ گه مه ی وه خت رابواردن

خه ریک بن به خاڵ بژاردن

هه ریه که و خاڵ بێ برانه وه

گێژ ده بن له لێک دانه وه

 

           ************

پیری له رزی له کار که و تو

زور هانی  له جێ داخه وتو

بێ کار وه رکه وه بیرکه وه :

خۆت خاڵی به پاڵ یه که وه

دێته وه بیرت مناڵ بوی؟

شلک و ساوا ، کرچ و کاڵ بوی؟

تاوێک له سه ر سنگ ئه خزی

ده گریای له به ر وه ره زی

ده س  به  ڕه و ڕه وه ، ده گه ڕای

به ده س هه ڵگێر وه رگێر ده کرای

زل بوی ، فێر بوی خاڵ ببژێری

له کار و بار خۆ ببوێری

گه وره تر ئاگایان لێت بو

دای و باب هیوایان پێت بو

پله پله به ره ژور چوی

پێت نایه سه ته وه ، پیر بوی

چویته وه ده قی منداڵی

نه به گه وشلی و به تاڵی

هه تا ساوا و له به ر چاو بوی

گه مه جاڕی دای و باوبوی

ئێستا له پاش ده یان ساڵان

بویته گه پجاڕی منداڵان

خوێن شیرنۆ که بوی به کاڵی

 ئێستا منداڵی خوێنتاڵی

 

             ************

راکشێ، داکشێ  ، بیر که وه ، بیر

پێشتر چبوی منداڵی پیر ؟

ژن و پیاگێ پێک گه یشتن

به چاو ، به دڵ تێک گه یشتن

دڵۆپێک له و ، تنۆکێک له م

له ناو پزدانێک کران جه م

تێکڵاو بون بۆ ته واو بون

گوڕا ئیسقان و گۆشت و خون

 

چاوه چاو بوی تا نۆره ت هات

ئه تۆش وه کو جوجیله ی مه ل

مایته وه تا هه ڵ که وت هه ل

تۆکڵت  شکاند  په رده ت  دڕاند

به ره و ژین له مپه ڕت په ڕاند

تۆ له جوچک بێ هیز تر بوی

بێ ده ره تان و پێزتر بوی

ئه و دێه ده ر به جوکه جوک

بۆ دان ئه کوتێ په ل و دن دوک

به ڵام تو : پله گۆشتێ شل

نه په ل ، نه مل ، نه گوڕ ، نه تل

چا ونه پشکوتو ، گوێ نه بیس

ته وه زل ، نه گریس ، سیس و پیس

له ناو بێشکه قه تیس و گیر

مڵچه ی لێوت ده هات بۆ شیر

زیقه ی ده رهات شیرت ده ویست

ده گریای ، ده بنه خۆت ده میست

ئیستا چی ؟ له پاش سه د ساڵی

چویته وه ده قی منداڵی :

چاو نابینێ ، گوێ ناژنه وێ

دانت نه ما ، شیرت ده وێ

یه خسیری له ناو جیگادا

مۆغه ره ت زه وی به ر نادا

له وه ره زیان ئاغڵه ب خه و توی

بێ هێز و پێز ، له کار که وتوی

هه رسێ کارت ماوه له ژیان :

خواردن  و رێنه وه و گریان

واده ی کۆچه

گه ره ک سازده ی سازو به رگ

بۆ کوێ به خێر ؟ به ره و مه رگ

له خاک ڕواوی ، سه د ساڵ ژیاوی

ده چیه وه ناو خاک خاکاوی

ده پوێی ، ده رزێی له چیا و چۆڵ

به رواڵه ت هیچت نا مێنێ

ژین بڕانه وه ی   بۆنی یه

باسی من  من و تۆ  نی یه

تۆش و زه ویش و به هاریش

به گیان ، بێ گیان ، به رو داریش

ئه ستێره ، عاسمان ، مانگ و خۆر

ده بن ، ده چن ، به هه ل ، به نۆر

هه رچی ناوی ئافه ریده س

به ر چاوه یا دوره دیده س

گشتی له سوڕ و خول دایه

ون ده بن و دینه وه کایه

تۆ ، تۆ. مرۆی پواوی ناو خاک

ئه گه رکار چاک بی و ژیان پاک

به ناوی چاکت ه ر ماوی

به یه کجاری نه فه و تاوی

 

   ************

وه ره ڕونێ  مناڵی پیر

بۆی رامێنه ، بیر که وه ، بیر

ژماره ی مه نزومه چه ندن ؟

ئه ستیره کان چه ند ئه وه ندهن ؟

یه ک و خاڵ دانێ هه زاران

به ملیونان ، به ملیاران

به بست ، به گه ز

به غار ، به به ز

به مانگ به ساڵ

خاڵ دانێ ، خاڵ

ریزیان بکه ، بیانکه هاوێر

ده توانی بیژمێری ؟ نه خێر ...

قاقه ز بێنه به تۆپ ، به بار

مه ره که و به ته شت ، به ته غار

بنوست داره ؟قامیشه ؟

داده به باقه ، به گیشه

 بنوسه ، خه ت ده ، خاڵ دانێ

کێ ده توانێ ، هه موی چه ندن ؟

ژماره ێ مه نزومه چه ندن ؟

ئه ستێره کان چه ند ئه وه نده ن

گیا و گژ ، هه واو کژ ، مه ل و مور

خزۆک و گه زۆک ، نه رم و پڕ

چرۆ ، مرۆ ، نه وی ، به رز

له بار ، دزێو ، ناحه ز ، ته رز

هه رچی له م سه ر زه مینه یه

چی له و عاسمانه شینه یه

چی له ده ریا ، چی له به ژخ

چی له دهشته ، چی له که ژه

چی دیاره ، چی  به رپیواره

چی به گیانه ، چی گیانداره

یون ، نه بون ، مه رگ و ژیانه وه

ریزێک سیفرن بێ بڕانه وه

له پێش یه کێ ریزکراون

یه ک نه بێ  گشتی بێ باون

 

     ************

بڕوانه چۆنه ئه و یه که

ئه و هه مو سیفره ی له ته که

وشه ی سیفر واتا به تاڵ

بێ یه ک بێ کارن نوخته و خاڵ

یه ک  هه یه  خاڵ  دێته  ژمار

یه ک ده کا به هه زار ملیار

دو ، سێ ، چوار ، پێنج و شه ش و حه وت

هه شت ، نۆ ، ده ، هه ر چه ند ی سه ر که وت

زنجیره ی ده یان سه ر و خوار

 سه ت سه ت تا ده گه ن به هه زار

هه موی هه ر یه که و چه ند خاڵێک

هه موی وه چ و به ره ی ماڵیک

خاوه ن ماڵ یه که ،یه ک: سه ره

چه ند سیفر و خاڵی له به ره

بێ یه ک هه موشت به تاڵه

کێڵگه ی قاقڕه ، کراڵه

یه ک باقی یه ، باقی پوکه

سیفر به تاڵه و جه غزو که

به ده ور خۆیا ده خولێته وه

به ره و خۆی ده گه ڕێته وه

بزۆزبێ یان بدا هه دا

ناچار سه ر له بۆشی ئه دا

هه ر پوچه تا بێ هه واڵه

سیفر جه غزێکی به تاڵه

تا ته که زۆر بێ بره وه

له گه ڵ  یه ک  هیژا و پته وه

خاڵ باڵای یه ک پاڵ داته وه

هیچ گا خۆی دور نه خاته وه

   ************

تۆ ، تۆی مناڵی ، دۆینێ کاڵ

تازه بێت ناوه ته ناو ساڵ

تۆی تازه لاو ،به گوڕ و تا و

له خاک ده رچوی، له خۆڵ گوراو

هیچ بوی ،خاڵی ناو به تاڵ بوی

جوان بوی ، زۆر شه نگ و شه پاڵ بوی

بژی ، بژی .. تا پیر ده بی

سه د  ساڵه و زه مین گیر ده بی

ده بیه وه منداڵی دۆێنێ

منداڵێک ریش ده بزوێنێ

بۆ کوێ ده چێ؟ ده بێ بمری

مزڵ له توێی خاکا بگری 

تۆ ، تۆی تازه نه مام و لاو

واز بێنه  له  بیری  بڵاو

ئاڵقه ی جه غزیه ک لا که وه

ببه ڕێگه ، وه جیا که وه

سه ر ده رخه له ئاوه دانی

تا  تامی ژیان بزانی

ببه به جۆبار ، به روبار

پاراو که مه زرای چه ند هه ژار

ئه و سا  ده ڕژێ یه ده ریاوه

بۆ  ژیان  ده بیه  سه رچاوه

 تۆ هه ژاران ، زۆر لێ کراوان

رۆژ  له  رۆژێ  بڵند تری

لای  خه ڵک و خوا   په سند تری 

به س  سیفرۆکه ی  جه غزوکه  به

شه پۆل به ،  گێژه ڵو که   به

با گوڕه ت بێ ،  بگرمێنه

دڕک  و پیسی   رارفێنه

هه ڵه موت به  له ناو چیا

دار به ڕوبه  له  ناو گیا

ئه بیه وه خۆڵ ، ئه بیه وه گڵ

نم ده کێشی ده بیه وه   چڵ

پنج و لاسکت ده روێته وه

سیس ده بێ و  ده وه رێته وه

گێژی له م چه رخ و خوله ت دا

چی دێ به م  بیره  کوله ت دا ؟

هیچ بوی ، سیفر بوی ، به تاڵ بوی

کاڵ بوی عداتولای ، ژێر چاڵ بوی

هه زار جار  بچی و  بێ یه وه

 سه د جار سیس بی و  بڕوێیه وه

تا  خاڵی   به ته نیا ی  واڵای

له ده ره وه ی  به تاڵی  هاڵای

به ڵام   ئه گه ر شوێن یه ک  که وی

هه رچی خۆت پێت خۆشه : هه وی

نیشانه ی له گه ڵ (یه ک )بونت

به ڵگه بۆ  ده راوی  رونت

 گه ره ک  خۆت له بیر به یته وه

ئاوڕ  وه خۆت    نه ده یته وه

بژی  بۆ خزمه تی  خه ڵک

ببی به ختاڵی به  که ڵک .....

به ڵێ گینه

باش بزانه

ئه وی له کار ه  هه ر  یه که

بێ حه ساو  سیفری  له ته که

ئه ستێره ی  زۆر ، زۆر مانگ و خۆر

عاسمان و زه وی که م و زۆر

هه رچی  له ناوه دا هه یه

هه رشتێ ئافه ریده یه

سیفره و هه ر یه کێ  حه ساوه

گش به و  یه که وه   له باوه

(یه ک )و سیفری بێ بڕانه وه

وه ک  زانیوته   بّّّّّی زانه وه

یه کێ هه یه

یه کێ  نیه

جگه له خوا هیچ که س نیه

هیچ هه ر نیه

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه سیزدهم بهمن 1389ساعت 15:48  توسط ئه ستیره   | 

یه ک له په نای خاڵ و سیفری بێ برانه وه

نوسینی: دوکتور عه لی شه ریعه تی

وه رگیڕ: ماموستا هه ژار

موسوڵمانانی روناک بیر ئه بێ به شه ش راوێژده گه ڵ شه ش ده سته رابدوێن :

1-     روناک بیران لاوه کی

2-     برایانی ها ئایین له ده ره وه

3-     ره ش و رووتی شارستانی

4-     گوندنشینان

5-     چینی ژنان

6-     تازه لاوان.

     ئه م نامیلکه هه وه ڵ ده رسه بۆ سێ ده سته :

تازه لاوان که وا تازه بای باڵ ده ده ن ، بۆ ئه و پیاوه زلانه یه که هه ر منداڵانه ده ژین ، بۆسه ر مه شقی نوسه ران خوماڵی یه .

خوێنه ری به نرخ و هێژا

ئیمام عه  لی درودی خودای له سه ر بێ فه رمویه تی: مه ڕوانه وێژه ر کێ بوه ، وێژراوه که بخه به ر چاو ؛ واتا قسه ی باش وه رگره و گوێ مه ده کێ گوتویه تی .

ئه م نامیلکه ی دوکتور عه لی شه ریعه تی  پێشکه ش ده که ین .بیخوینه وه.، وه ردی ده وه ، وردی که وه ، لێی وردبه وه .ئه گه ر به هره ێ پێ گه یاندی و شتی باشی تێگه یاندی ، ماڵی ئاوا .

به ر هه مه کانی تریشی لێوه خوێنه و به هره یان لێ هه ڵگرێنه ده نا به و یه که وازبێنه و که سمان له که س .

                                                                                                                               هه ژار

مداڵه کانمان ده یزانن :

پیاوی هه ژار ، پیاوی بێ هێز ، با چاکیش بێ ، با پاکیش بێ ...به ر چاو نیه ،  نه دار سوکه له به ر چاوان ،

ناخرێته ناو رێزی پیاوان ، که س فه قیری پێ پیاو نیه ، به ڵام هه رکێ خاوه ن زێڕه ، خاوه ن زۆره ،

 ئه گه ر پیسه ، ئه  گه رره شه ، ئه گه ر بۆره ، له به ر چاوان زل و زۆره ، ده راوی ده می ناخۆش بێ ،ده م پیس بێ ، جنێو فرۆش بێ ؟ ده ڵێن پیاوێکی زۆرزانه ، لفت خۆش ، گفت رة وانه ، قسه ێ جوانه ، کاری جوانه ، شاره زای شارزایانه.

باری گه لانیش هه ر واسه :    

رۆژێ که ئیسلام باوی بو ، له ناو گه لانه ناوی بو ، زیڕی هه بو ، زۆری هه بو ، چی بیگوتا هه ر ئه وه بو، و ....ماموستاکانی رۆژئاوا  له فێرگه ، له زانستگایان ،له ناو کۆڕێ که یخودایان .کاریان لاسایی موسوڵمان بو، دابی ئه وانیان پێ جوان بو... که وای شوریان ده به ر ده کرد ، عه مامه یان له سه ر ده کرد ، ئه دای رازی و ئه بو عه لی و دینه وه ریان و غه زالی و کێ و کیێ دیکه یان ده ر دینا ....( چون ئێستا ماموستاکانمان که نه دارین لاسایی  ئه وان ده که نه وه قه رزی کۆنه ده ده نه وه له جێژنه دا کڵاوی له نگه ری له سه ر ، جبه ی قۆڵ فش و فۆڵ ده به ر ، ئه دای رۆژئاوا دهردێنن ، ئوروپایانه ده نوێنن.) ده س ره نگینانی خاج په ره ست که ده سکردێکیان رێک ده خست ، فێڵیان ده کرد:

مۆری (الله ) یان لێ ده نا ، ره نگی ئیسلامیان پێ ده دا . تا وابزانن تا وابزانن ئه و کارانه هی وڵاتی موسوڵمانه ، کاری شام و بوخارایه ، کرگاری به ڵخ و به غدا یه ، ئه سته نبوڵه ، توسه ، ره یه ، کاری وه ستای غرناده یه .

ته نا نه ت خاجێکی گه رده ن به ند ( الله() یه کییان لێ هه ڵ ده که ند.

ئه وا ئێستاش له رۆژهه ڵاتی بار که و تو ، له ناو گوێچکه ی گادا خه و تو : ( )

له ده سکاریان ده ده ن .لاسای رۆژئاواییان ده که ن .

یه ک له په نای خاڵ و سیفری بێ بڕانه وه

یه کێ هه بو

یه کێ نه بو

جگه له خوا  هیچ نه بو

هیچ هه ر نه بو

ئه و خوایه تاک و ته نیا بو

دڵۆوان و دڵاوابو

ده یدی ، ده ی بیست

جوانی ده ویست

وازی له کاری ره وا بو

بێکاری لا په سه ند نه بو

نا له باری پێ ڕه ند نه بو

له نه بون خۆشی نه ده هات

خودا لاگیر هونه ر بو

دروسکار و داهێنه ر بو

           با بزانین ئه و خودایه چی کرد؟

هه وری سازدان گه وڵ گه واڵ

به ری دانه هه  وای به تاڵ

گه واڵه هه وری له چی کرد؟

له ده نکه تۆز قاڵی زۆر ورد

ئه و ده نکه تۆزقاڵه ی کۆمن

وردیله ی هێزی ئه تۆمن

هه ر وردیله ی خۆرێک له ناو

به ئه ستێران ده وره دراو

                              له و خۆره چه ر خ و خولیانه

سروه ی ته کانده ر ئه نگوتن

گواڵه هه ور بزوتن

                  وه ک چی ؟

وه ک دوکه ڵ وه ک گێژاو

وه ک گێژه ڵوکه ی زۆر به تاو

ئاورینگی هێنان به گوڕ بو

گڕ کۆ وه بو له ده وری خۆ

بنیاده م ناوی لێ نا : رۆ

رۆژیش ئه تۆمی گه وره یه

چه ند ئه ستێره ی له ده و ره یه

به ده ورو به ریا خول ئه خۆن

هه ر خوا ده زانێ چه ند  و چون

بناغه ی ژیاندامه زرا

له زه ریا ، له به ڕ ، له مه زرا

قه وزه روا ، گیا ده ر که وت

ده وه ن ده رهات ع دار سه ر که وت

چڵمۆکه گیانی ها ته به ر

دنیا پڕ بو له جانه وه ر

جانه وه رێکیان مرۆیه                            هه نبانه ی راست و درۆیه

چاکیان هه یه له باش چاتر                       هه یشه له شه یتان خرابتر

 

                                    **********

ژین له چی یه ؟ ئاوێک ، تووێک

تۆمی گیایه ک له ژێر خاکا زۆر هه ڵناکا : سه ر ده ردێنێ

شین ده نوێنێ ، به خۆدا دێ ، ده بێته چڵ ، ده بێته گوڵ

نه مام ده بێ به شه نگه دار ، گه ڵایه ، لکة ، مێوه و بار

پیر ده بێ ، وشک ئه بێ ، ئه پوێ

له تۆ وه که ی هی تر ده روێ

             دڵۆپێک ئاو :

بزه ، ساوایه ، منداڵه ، لاوه ، سه ره یه ،  پاتاڵه

له هه ڵسوڕ  و داسۆڕ داێه

ئه ویش وێنه ی دارو گیایه

چرای ژینی ده کوژێته وه ، له خاکا سه ر ده نێته وه

تۆمه که  هه ڵ ئه داته وه

ژیان ده س پێ ده کاته وه

ژیانیش هه ر له خول دایه ئاوات و نیاز خوریه تی

گیانداریه کێ یان هه زاران

له رێی ژین و بوژانه وه

سال و مانگ به بێ سانه وه

به ده وریدا سه ر گه ردانن ، وچان و پشو نازانن

ده ڕوێن ، ده ڕۆن ، ده ڕوێنه وه

ده گوین ، ده پوێن ، ده توێنه وه

                        

                             

+ نوشته شده در  شنبه بیست و پنجم دی 1389ساعت 23:24  توسط ئه ستیره   | 

 

خانواده زبان های هند و اروپایی یا آریایی 3000 سال پیش از میلاد

آرایی ‌‌‌‌(ایرانی – هندی – اروپایی )

اروپایی (ژرمانی – لاتین – یونانی – اسلاوی – انگلوساکسون )

ایرانی ( پارسی – مادی – پارتی – اسکایی مخلوطی از مادی و پارتی است )

پارسی ( پارسی باستان – میانه – امروزی )

پارتی ( پشتو – پهلوی – دری – زاولی – سگزی – سُغدی – هروی)

مادی ( هوری – کردی – گیلی – طبری – طالشی – دیلمی – بندری – خوانساری )

کردی ( سورانی – کرمانجی – اورامانی یا گۆرانی)

اورامانی یا گۆرانی ( زازا – لری – بختیاری – فیلی لکی – کرماشانی – بیجاری )

کرمانجی (هکاری – بوتانی – دیاربکری – جلالی – میلانی – شکاکی – بادینان )

سورانی ( اردڵانی – مُکریانی – بابان – جاف )

ریشه زبان های هند و اروپایی یا آریایی

زبان های هند و اروپایی یا آریایی شامل این زبان ها هستند:

1 – هندی : شامل سانسکریت – هندی امروز – اردو – بنگالی – پنجابی .

2 -  ایرانی : شامل زبان های اوستایی و فارسی باستان و فارسی امروز – پشتو – کردی .

3 -  اسلاوی : شامل روسی – اوکرانینی – لهستانی – چک – اسلواکی – صربی – بلغاری- کروواتی .

4 -  بالتی : شامل لیتوانی – لتونی - استونی .

5 – یونانی : شامل یونانی باستان و یونانی فعلی – آلبانیایی.

6 – ایتالیک : شامل لاتینی قدیم و پرتغالی – اسپانیولی – فرانسوی – ایتالایی- رومانیایی فعلی .

7 – سلتی :   شامل زبان های ایرلندی – گلی اسکاتی – ویلزی – برتونی .

8 – ژرمنی : شامل گوتی و ایسلندی قدیم و ژرمنی قدیم و انگلیسی قدیم بوده و زبان های فعلی به قرار زیر می باشد:

انگلیسی – آلمانی – هلندی – فلاندی – سوئدی – دانمارکی – نروژی و ایسلندی می باشد.

زبان های غیر آریایی هم شامل چینی  - ژاپنی – مغولی – ترکی – گرچی و زبان سایه پوستان آفریقا و نقاط دیگر جهان و ... می باشد که از بحث ما خارج می باشد.

منبع : کتاب تحقیقی پیرامون زبان کردی  تالیف استاد امیر امینی

با تشکر از دوست خوبم جناب طه سمیعی که این منبع را در اختیار بنده قرار دادند .

+ نوشته شده در  پنجشنبه یازدهم آذر 1389ساعت 11:6  توسط ئه ستیره   | 

بنام خدا

حمد و سپاس خدایی را سزاست که تیر حتمی قضایش را هیچ سپری نمی شکند و لطف و محبت و هدایتش را هیچ مانعی باز نمی دارد و هیچ آفریده ای به پای شباهت مخلوقات او نمی رسد.
جهل و نادانی من و عصیان و گستاخی من تو را باز نداشت از اینکه راهنمایی ام کنی به سوی صراط قربتت و موفقم گردانی به آنچه رضا و خوشنودی توست.

پس
هر گاه که تو را خواندم پاسخم گفتی .
هر چه از تو خواستم عنایتم فرمودی.
هرگاه اطاعتت کردم قدردانی و تشکر کردی.
و هر زمان که شکرت را بر جا آوردم بر نعمت هایم افزودی.
و اینها همه چیست؟
جز نعمت تمام و کمال و احسان بی پایان تو؟!

من کدام یک از نعمت های تو را می توانم بشمارم یا حتی به یاد آورم و به خاطر سپارم؟
خدایا!الطاف خفیه ات و مهربانی های پنهانی ات بیشتر و پیشتر از نعمتها ی آشکار توست.
خدایا!من را آزرمناک خویش قرار ده آن سان که انگار میبینمت.
من را آنگونه حیامند کن که گویی حضور عزیزت را احساس می کنم.

خدایا!
من را با تقوای خودت سعادتمند گردان.
و با مرکب نافرمانی ات به وادی شقاوت و بد بختی ام مکشان.
در قضایت خیرم را بخواه.
و قدرت برکاتت را بر من فرو ریز تا آنجا که تاخیر را در تعجیل های تو و تعجیل را در تاخیر های تو نپسندم.
آنچه را که پیش می اندازی دلم هوای تاخیرش را نکند.
و آنچه را که بازپس می نهی من را به شکوه و گلایه نکشاند.

پروردگار من!
من را از هول و هراس های دنیا و غم واندوه های آخرت رهایی ببخش.
و من را از شر آنان که در زمین ستم می کنند در امان بدار.

خدایا!
به که واگذارم می کنی؟
به سوی که می فرستی ام؟
به سوی آشنایان و نزدیکان؟تا از من ببرند و روی برگردانند.
یا به سوی غریبان و غریبه گان تا گره در ابرو بیافکنند و مرا از خویش برانند؟
یا به سوی آنان که ضعف مرا می خواهند و خواری ام را طلب می کنند؟
من به سوی دیگران دست دراز کنم؟در حالی که خدای من تویی و تویی کارساز و زمامدار من.
ای توشه و توان سختی هایم!

ای همدم تنهایی هایم!
ای فریاد رس غم وغصه هایم!
ای ولی نعمت هایم!

ای پشت و پناهم در هجوم بی رحم مشکلات!
ای مونس و مامن و یاورم در کنج عزلت و تنهایی و بی کسی!
ای تنها امید و پناهگاهم در محاصره ی اندوه و غربت و خستگی!
ای کسی که هر چه دارم از توست و از کرامت بی انتهای تو!
تو پناهگاه منی!

تو کهف منی!
تو مامن منی!
وقتی که راه ها و مذهب ها با همه ی فراخی شان مرا به عجز می کشانند و زمین با همه ی وسعتش بر من تنگی می کند و ...........
اگرنبود رحمت تو بی تردید من از هلاک شدگان بودم.
و اگر نبود محبت تو بی شک سقوط و نا بودی تنها پیشروی من میشد.
ای زنده!
ای معنای حیات! زمانی که هیچ زنده ای در وجود نبوده است.
ای آنکه :
با خوبی و احسانش خود را به من نشان داد.
و من با بدی ها و عصیانم در مقابلش ظاهر شدم.
ای آنکه:
در بیماری خواندمش و شفایم داد.
در جهل خواندمش و شناختم عنایت کرد.
در تنهایی صدایش کردم و جمعیتم بخشید.
در غربت طلبیدمش و به وطن بازم گرداند.
در فقر خواستمش و غنایم بخشید.
من آنم که بدی کردم ... من آنم که گناه کردم.
من آنم که به بدی همت گماشتم.
من آنم که در جهالت غوطه ور شدم.
من آنم که غفلت کردم.
من آنم که پیمان بستم و شکستم.
من آنم که بد عهدی کردم .....
و ... اکنون باز گشته ام.
باز آمده ام با کوله باری از گناه و اقرار به گناه.
پس تو در گذر ای خدای من!
ببخش ای آنکه گناه بندگان به او زیان نمی رساند.
ای آنکه از طاعت خلایق بی نیاز است و با یاری و پشتیبانی و رحمتش مردمان را به انجام کارها ی خوب توفیق می دهد.
معبود من!

اینک من پیش روی توام و در میان دست های تو.
آقای من!
بال گسترده و پر شکسته و خوار و دلتنگ و حقیر.
نه عذری دارم که بیاورم نه توانی که یاری بطلبم.
نه ریسمانی که بدان بیاویزم.
و نه دلیل و برهانی که بدان متوسل شوم.
چه می توانم بکنم؟ وقتی که این کوله بار زشتی و گناه با من است ؟!

انکار؟!
چگونه و از کجا ممکن است و چه نفعی دارد وقتی که همه ی اعضا و جوارحم به آنچه کرده ام گواهی می دهند؟
خدای من!
خواندمت پاسخم گفتی.
از تو خواستم عطایم کردی.
به سوی تو آمدم آغوش رحمت گشودی.
به تو تکیه کردم نجاتم دادی.
به تو پناه آوردم کفایتم کردی.
خدایا!
از خیمه گاه رحمتت بیرونمان مکن.

از آستان مهرت نومیدمان مساز.
آرزوها و انتظارهایمان را به حرمان مکشان.
از درگاه خویشت ما را مران.
ای خدای مهربان!
بر من روزی حلالت را وسعت ببخش.
و جسم و دینم را سلامت بدار.
و خوف و وحشتم را به آرامش و امنیت مبدل کن.
و از آتش جهنم رهایم ساز.
خدای من!
اگر آنچه از تو خواسته ام عنایتم فرمایی , محرومیت از غیر از آن زیان ندارد.
و اگر عطا نکنی هر چه عطا جز آن منفعت ندارد.

یا رب! یا رب! یا رب!
خدای من!
این منم و پستی و فرو مایگی ام.
و این تویی با بزرگی و کرامتت.
از من این می سزد و از تو آن

" چگونه ممکن است به ورطه ی نومیدی بیافتم در حالی که تو مهربان و صمیمی جویای حال منی."

خدای من!
تو چقدر با من مهربانی با این جهالت عظیمی که من بدان مبتلایم!
تو چقدر درگذرنده و بخشنده ای با این همه کار بد که من می کنم و این همه زشتی کردار که من دارم.

خدای من!
تو چقدر به من نزدیکی با این همه فاصله ای که من از تو گرفته ام.
تو که اینقدر دلسوز منی!

خدایا تو کی نبودی که بودنت دلیل بخواهد؟
تو کی غایب بوده ای که حضورت نشانه بخواهد؟
تو کی پنهان بوده ای که ظهورت محتاج آیه باشد؟

کور باد چشمی که تو را ناظر خویش نبیند.
کور باد نگاهی که دیده بانی نگاه تو را درنیابد.
بسته باد پنجره ای که رو به آفتاب ظهور تو گشوده نشود.
و زیانکار باد سودای بنده ای که از عشق تو نصیب ندارد.

خدای من!
مرا از سیطره ی ذلت بار نفس نجات ده و پیش ازآنکه خاک گور بر اندامم بنشیند از شک وشرک رهایی ام بخش.

خدای من!
چگونه نا امید باشم در حالی که تو امید منی!
چگونه سستی بگیرم ,چگونه خواری پذیرم که تو تکیه گاه منی!
ای آنکه با کمال زیبایی و نورانیت خویش چنان تجلی کرده ای که عظمتت بر تمامی ما سایه افکنده.

یا رب! یا رب! یا رب

با تشکر از دوست گرامیم جناب محمد یوسفی

+ نوشته شده در  چهارشنبه دهم آذر 1389ساعت 9:59  توسط ئه ستیره   |